هاست چیست و چه انواعی دارد؟ راهنمای انتخاب برای سایت ایرانی

پاسخ کوتاه: هاست (Host) یا میزبانی وب، بخشی از یک سرور است که فایل های سایت، دیتابیس و ایمیل های دامنه روی آن نگه داشته می شود و همان سرور آن ها را به مرورگر بازدیدکننده تحویل می دهد. برای سایت شرکتی، سایت معرفی خدمات و وبلاگ، هاست اشتراکی کافی است؛ برای فروشگاه اینترنتی پرترافیک یا سامانه اختصاصی، سرور مجازی لازم می شود. انتخاب درست را با سه عدد می توان قطعی کرد: زمان پاسخ سرور کمتر از ۰٫۸ ثانیه، فشرده سازی روشن، و سقف آی نود و ورودی همزمان که کتبی گرفته باشی.

مخاطب این راهنما کسی است که می خواهد سایت سفارش بدهد یا سایتش را به هاست دیگری منتقل کند. هر بخش یک کار عملی دارد: یک عدد که باید از فروشنده بپرسی، یا یک دستور که خودت اجرا می کنی.

هاست چیست و دقیقا چه چیزی روی آن نگه داشته می شود؟

هاست یک ماشین نیست؛ سهمی از یک ماشین است. روی سرور فیزیکی، نرم افزاری به نام وب سرور اجرا می شود و درخواست های همه سایت های روی آن سرور را می پذیرد و تقسیم می کند. آن چیزی که به نام هاست می خری، این چهار چیز است:

• فایل های سایت: قالب، عکس ها، فایل های CSS و جاوااسکریپت و کد برنامه.
• دیتابیس: جدول های محصولات، کاربران، سفارش ها و نوشته ها؛ در هاست های لینوکسی معمولا MySQL یا MariaDB.
• سهم منابع سرور: مقداری از پردازنده، حافظه، فضای دیسک و ترافیک ماهانه که به سایت تو تخصیص داده می شود.
• سرویس های جانبی: ایمیل روی دامنه، کرون جاب، گواهی SSL، فضای پشتیبان گیری و کنترل پنل.

نکته ای که کمتر گفته می شود: در هاست اشتراکی این منابع بین چند سایت مشترک است، یعنی سایت همسایه روی سرعت سایت تو اثر دارد. پس هیچ ادعایی درباره سرعت یک هاست، بدون اندازه گیری معنا ندارد.

هاست چطور کار می کند؟ از تایپ آدرس تا نمایش صفحه

وقتی بازدیدکننده آدرس سایت را تایپ می کند، شش گام پشت سر هم اجرا می شود و زمان کل، جمع همین گام هاست:

1. ترجمه دامنه به آی پی (DNS): مرورگر نام دامنه را به آی پی سرور تبدیل می کند.
2. اتصال و درخواست: درخواست به سرور میزبانی می رسد و وب سرور آن را می پذیرد.
3. اجرای کد: اگر صفحه ایستا باشد فایل مستقیم فرستاده می شود؛ اگر پویا باشد، کد PHP اجرا می شود.
4. خواندن از دیتابیس: کد، داده لازم را از جدول ها می خواند.
5. ساخت پاسخ: خروجی به HTML تبدیل می شود و در صورت فعال بودن، فشرده می شود.
6. ساخت صفحه در مرورگر: مرورگر HTML را می چیند و بعد عکس ها و فایل های جانبی را می گیرد.

ارزش این تفکیک در عیب یابی است: وقتی سایت کند است، پرسش درست این نیست که «هاستم بد است؟» بلکه این است که کدام گام کند است. کندی گام های ۲ تا ۴ مسئله سرور و کد است؛ کندی گام ۵ و ۶ به حجم عکس و فشرده سازی ربط دارد؛ کندی گام ۱ و ۲ به فاصله شبکه و مکان سرور.

انواع هاست کدام اند و هر کدام برای چه سایتی مناسب است؟

دو تصمیم فرعی هم در انتخاب اثر دارد. اول سیستم عامل: وردپرس، لاراول و بیشتر پروژه های PHP روی هاست لینوکس اجرا می شوند و هاست ویندوز فقط وقتی لازم است که پروژه با ASP.NET یا SQL Server نوشته شده باشد. هاست وردپرسی هم همان هاست اشتراکی است که تنظیماتش برای وردپرس آماده شده.

هزینه نسبی از بالا به پایین زیاد می شود و قاعده ساده این است: تا وقتی سقف منابع را لمس نکرده ای، پول بیشتر برای سرور بزرگ تر، سرعت بیشتر نمی خرد.

تفاوت هاست اشتراکی، سرور مجازی و سرور اختصاصی در یک جدول

یک تفاوت عملی که کمتر گفته می شود: در VPS تو مسئول به روزرسانی سیستم عامل، تنظیم وب سرور و امنیت هستی. اگر کسی را برای این کار نداری، ارتقا به VPS می تواند سایت را ناامن تر کند، نه سریع تر.

تفاوت هاست، سرور و دامنه چیست؟

این سه واژه قاطی می شوند، در حالی که سه چیز جدا هستند: دامنه نشانی سایت است که کاربر تایپ می کند. سرور ماشین فیزیکی یا مجازی است که سرویس می دهد. هاست سهمی از آن ماشین است که فایل ها و دیتابیس سایت تو روی آن می نشیند. دامنه و هاست می توانند از دو شرکت مختلف باشند؛ فقط باید رکوردهای DNS دامنه به سرور هاست اشاره کنند.

اگر می خواهی رفتار یک سرور واقعی را قبل از خرید روی سیستم خودت ببینی، از راهنمای نصب و راه اندازی لاراول روی ویندوز شروع کن.

نامحدود در پنل هاست یعنی چه؟

در تبلیغ پلن های هاست، واژه «نامحدود» تقریبا همیشه یعنی «سقف دارد، ولی در جدول محصول نوشته نشده». این سقف ها نام مشخصی دارند و می توانی آن ها را کتبی بگیری:

پس پرسش درست از فروشنده این نیست که «نامحدود است؟»، بلکه این است: «آی نود چند است، ورودی همزمان چند است، و اگر از این سقف ها رد شوم چه می شود؟» این سه عدد باید در پیش فاکتور نوشته شود؛ اگر نوشته نشده بود، سقف وجود دارد و فقط اعلام نشده است.

قبل از پرداخت، هفت چیز را خودت بسنج

این هفت سنجش در یک ساعت انجام می شود و از هر توضیح فروشنده دقیق تر است.

۱. زمان پاسخ سرور (TTFB). این عدد می گوید سرور چند ثانیه بعد از درخواست، اولین بایت را فرستاد. آستانه ای که گوگل در مستندات TTFB منتشر کرده این است: زیر ۰٫۸ ثانیه خوب، بین ۰٫۸ تا ۱٫۸ قابل بهبود، بالای ۱٫۸ ضعیف. با یک دستور اندازه بگیر:

curl -o /dev/null -s -A "Mozilla/5.0" \
  -w "dns=%{time_namelookup} connect=%{time_connect} ttfb=%{time_starttransfer} total=%{time_total} code=%{http_code}\n" \
  https://example.com/

این دستور را روی همین سایت اجرا کردیم: صفحه مقاله با ttfb=0.795 و total=0.958 پاسخ داد و صفحه خدمات در همان اجرا ttfb=1.76 داشت که بیشترش صرف زمان راه اندازی اتصال اولیه شد. یک بار سنجش کافی نیست: اتصال اول و بعدی دو عدد متفاوت می دهند؛ سه بار اجرا کن و میانه را بردار.

۲. فشرده سازی. فشرده سازی ارزان ترین راه سریع کردن سایت است و هیچ ربطی به کیفیت هاست ندارد. اگر خاموش باشد، مرورگر همان HTML را چند برابر بزرگ تر می گیرد:

curl -s -o /dev/null -w "با فشرده سازی: %{size_download} بایت\n" \
  -H "Accept-Encoding: gzip, br" https://example.com/
curl -s -o /dev/null -w "بدون فشرده سازی: %{size_download} بایت\n" \
  -H "Accept-Encoding: identity" https://example.com/

روی یکی از صفحه های همین سایت همین دو دستور را اجرا کردیم: ۸۸٫۸۷۸ بایت بدون فشرده سازی در برابر ۱۹٫۶۰۴ بایت با فشرده سازی، یعنی حدود ۷۸ درصد کمتر. برای این تفاوت، هیچ تغییری در هاست لازم نبود.

۳. نسخه پروتکل و هدرها. HTTP/2 و HTTP/3 باعث می شوند فایل های جانبی به شکل موازی گرفته شوند:

curl -s -I -A "Mozilla/5.0" https://example.com/ | head -12

۴. سقف های PHP. این فایل کوچک را با نام limits.php روی هاست بگذار، یک بار در مرورگر باز کن، نتیجه را یادداشت کن و بعد پاکش کن:

<?php
foreach ([
    'memory_limit', 'max_execution_time', 'upload_max_filesize',
    'post_max_size', 'max_input_vars', 'max_input_time',
] as $key) {
    echo $key . ' = ' . ini_get($key) . "\n";
}

برای سایت شرکتی یا فروشگاه، memory_limit کمتر از ۱۲۸ مگابایت و max_execution_time کمتر از ۶۰ ثانیه بعدا دردسر می سازد؛ به ویژه در ایمپورت محصولات. برای پروژه لاراولی هم نسخه PHP باید ۸٫۲ یا بالاتر باشد و Composer قابل اجرا.

۵. فضای دیسک و آی نود. اگر دسترسی SSH داری، این دو دستور دو چیز کاملا متفاوت را نشان می دهند:

df -h                 # فضای دیسک بر حسب گیگابایت
df -i | head -3       # تعداد آی نود مصرف شده از سقف کل
du -sh ~/public_html  # حجم واقعی فایل های سایت

اگر پنل SSH ندارد، همین دو عدد را از بخش آمار کنترل پنل پیدا کن. پرشدن فضا و پرشدن آی نود دو اتفاق جدا هستند: ممکن است فضا خالی باشد و سایت به دلیل سقف تعداد فایل از کار بیفتد.

۶. بار سرور. عدد load average می گوید سرور چقدر مشغول است. روی سرور اشتراکی، عدد بالاتر از تعداد هسته ها یعنی سایت های دیگر در حال خوردن سهم تو هستند:

uptime    # سه عدد load average برای یک، پنج و پانزده دقیقه اخیر
free -m   # حافظه آزاد و مصرفی بر حسب مگابایت

۷. حجم دیتابیس و پلن بکاپ. این کوئری را روی دیتابیس سایت اجرا کن تا بدانی مهاجرت و بکاپ چقدر طول می کشد:

SELECT table_schema AS db_name,
       ROUND(SUM(data_length + index_length) / 1024 / 1024, 1) AS size_mb
FROM information_schema.tables
GROUP BY table_schema
ORDER BY size_mb DESC;

بعد از عدد، پرسش بعدی این است: بکاپ خودکار چند وقت یک بار گرفته می شود و آخرین بازگردانی موفق چه زمانی بوده؟ بکاپی که بازگردانی اش تست نشده باشد، بکاپ نیست؛ پس محل نگهداری و زمان بازگردانی را کتبی بخواه.

هاست ایران یا هاست خارج؟ با عدد تصمیم بگیر

هر گام اضافه در مسیر شبکه، تأخیر اضافه می کند. اگر بازدیدکننده ها در ایران هستند، سرور داخل ایران معمولا تأخیر کمتری می دهد؛ اگر مخاطب جهانی داری، سرور نزدیک به مخاطب بهتر است. به جای بحث نظری، تأخیر را اندازه بگیر:

ping -c 5 example.com          # تأخیر رفت و برگشت
traceroute example.com         # تعداد گام های مسیر
getent hosts example.com       # آی پی نهایی که دامنه به آن اشاره می کند

در همان اجرای اندازه گیری روی این سایت، دامنه با آی پی 185.7.212.89 پاسخ داد؛ اتصال اول ۱٫۱۲ ثانیه و اتصال بعدی به همان سرور حدود ۰٫۱ ثانیه طول کشید. بخش بزرگ این اختلاف مربوط به راه اندازی اتصال و گام امنیتی TLS است، نه پردازش سرور؛ یعنی بخشی از کندی هایی که به حساب هاست می نویسیم، هزینه شروع دوباره اتصال است. نکته های حقوقی و مالیاتی را هم از خود ارائه دهنده و مشاور خودت بپرس؛ در این راهنما فقط بخش فنی سنجش پذیر ملاک است.

چه زمانی باید هاست را عوض کنیم؟

• سایت در ساعت های اوج کند می شود و بار سرور بالا می رود.
• کاربر خطای سرور می بیند یا قطعی های کوتاه تکرار می شود.
• ایمیل های دامنه به اسپم می رود یا ارسال ایمیل بلاک می شود.
• فضا یا آی نود پر می شود و مجبور می شوی فایل پاک کنی.
• نسخه PHP هاست قدیمی است و به روزرسانی نمی شود.

برای اینکه حدس نباشد، یک حلقه بگذار تا بار سرور هر چند دقیقه در فایل ثبت شود و بعد در ساعت اوج نگاه کن:

while true; do
  echo "$(date +%F' '%T) load: $(cut -d' ' -f1-3 /proc/loadavg)" >> ~/load.log
  sleep 300
done

اگر سایت صف و کار پس زمینه دارد، بخشی از فشار سرور به کرون و کارگر صف ربط دارد؛ در مقاله صف و Job در لاراول نمونه اجرای کارگر صف با کرون روی هاست ایرانی آمده است.

انتقال سایت به هاست جدید بدون از دست دادن داده

1. بکاپ کامل بگیر: دیتابیس و فایل ها، هر دو، پیش از هر کار.
2. روی هاست جدید کپی کن و همان بکاپ را بازگردان.
3. قبل از تغییر DNS تست کن: درخواست را به آی پی هاست جدید بفرست تا مطمئن شوی سایت بالا می آید.
4. TTL دامنه را از قبل کم کن (مثلا ۳۰۰ ثانیه) تا سوئیچ سریع اعمال شود.
5. رکوردهای DNS را عوض کن و ۲۴ تا ۴۸ ساعت هاست قدیمی را خاموش نکن.
6. بعد از سوئیچ هر دو نسخه را بسنج و ایمیل، فرم تماس و گواهی SSL را تست کن.

بکاپ گرفتن سه دستور است:

# دیتابیس: خروجی فشرده تا حجم انتقال کم شود
mysqldump -u USER -p DBNAME | gzip > db-$(date +%F).sql.gz

# فایل ها: پوشه سایت را با تاریخ بسته بندی کن
tar -czf files-$(date +%F).tar.gz public_html

# سالم بودن آرشیو را قبل از انتقال بررسی کن
gzip -t db-$(date +%F).sql.gz && echo "آرشیو سالم است"

برای تست هاست جدید قبل از تغییر DNS از خود curl استفاده کن؛ این دستور دامنه را به آی پی دلخواه تو می فرستد:

NEW_IP=203.0.113.10
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code} ttfb=%{time_starttransfer}\n" \
  --resolve example.com:443:$NEW_IP https://example.com/

اگر انتقال فایل ها را با rsync انجام دهی، فقط فایل های تغییر کرده فرستاده می شوند و اجرای دوباره، کار نیمه تمام را کامل می کند:

rsync -avz -e "ssh -p 22" ./public_html/ USER@NEW_HOST:/home/USER/public_html/

سرعت سایت بیشتر از هاست، به عکس و فشرده سازی ربط دارد

پیش از آنکه پول بیشتری برای هاست بدهی، این را بدان: در اندازه گیری هایی که روی همین سایت انجام دادیم، بیشترین برد سرعت از عکس و فشرده سازی آمد، نه از تغییر سرور.

• وزن تصاویر صفحه اصلی در مرورگر از ۵٫۲۳۸ کیلوبایت به ۶۴۳ کیلوبایت رسید (تبدیل به WebP و کم کردن ابعاد) و زمان بارگذاری یک مقاله از ۲٫۴۹ ثانیه به ۱٫۴۲ ثانیه کم شد؛ بدون تغییر هاست.
• در سنجش همین امروز، فشرده سازی همان صفحه را از ۸۸٫۸۷۸ بایت به ۱۹٫۶۰۴ بایت رساند؛ حدود ۷۸ درصد کمتر.

ترتیب کار درست همین است: اول عکس ها و فشرده سازی، بعد کش و شبکه توزیع محتوا، و در آخر ارتقای پلن هاست. اگر برعکس عمل کنی، پلن گران تر را می خری و سایت همان اندازه کند می ماند. همین سه کار بخشی از کاری است که در طراحی سایت در شیراز از روز اول انجام می شود: کد سبک، عکس بهینه و اندازه گیری واقعی به جای ادعا.

اگر سایت را به یک شرکت سفارش می دهی، مالکیت دامنه و هاست را در قرارداد روشن کن؛ فهرست همین پرسش ها در مقاله چک لیست انتخاب شرکت طراحی سایت در شیراز آمده است. دامنه و هاست باید به نام خودت باشد، وگرنه در جابه جایی بعدی دستت بسته است.

جمع بندی: سه پرسشی که قبل از پرداخت بپرس

۱) سقف آی نود و ورودی همزمان این پلن چند است و اگر از آن رد شوم چه اتفاقی می افتد؟ ۲) بکاپ خودکار چند وقت یک بار گرفته می شود و آخرین بازگردانی موفق چه زمانی بوده؟ ۳) کدام نسخه های PHP قابل انتخاب است و برای ارتقا چه محدودیتی دارم؟ جواب همین سه پرسش، تفاوت یک هاست مناسب با یک پلن ارزان و سقف نامعلوم را مشخص می کند.

و جمع بندی فنی: سایت شرکتی و وبلاگ با هاست اشتراکی راه می افتد؛ فروشگاه فعال و سامانه اختصاصی به سرور مجازی یا بالاتر می رسد؛ و پیش از هر ارتقا، عکس ها، فشرده سازی و کش را بسنج. تا این سه مورد سنجیده نشود، تغییر هاست هزینه است، نه راه حل.